Vừa chuẩn bị chương trình mới, vừa xử lý vốn chuyển tiếp

Ngày 24/8/2026, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 46/2026/QH16 phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2030 (CTMTQG tổng thể).

Chương trình mới được hình thành trên cơ sở thống nhất các CTMTQG. Theo Nghị quyết, việc hợp nhất không làm thay đổi, thu hẹp mục tiêu, phạm vi, đối tượng thụ hưởng, quyền lợi và mức độ ưu tiên đã được Quốc hội quyết định trước khi hợp nhất; đồng thời không làm gián đoạn các nhiệm vụ đang thực hiện. Tổng nguồn lực thực hiện chương trình trong giai đoạn 2026 - 2030 là 808.558 tỷ đồng.

Nguồn: Bộ Tài chính. Đồ họa: Phương Anh

Sau khi Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư, Bộ Tài chính đang lấy ý kiến các bộ, cơ quan trung ương và địa phương để hoàn thiện dự thảo Nghị quyết hoặc Nghị định của Chính phủ quy định về tổ chức thực hiện chương trình. Bộ Tài chính cũng đã trình Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ xem xét áp dụng trình tự, thủ tục rút gọn trong xây dựng, ban hành Nghị định quy định nội dung, cơ chế và chính sách thực hiện CTMTQG tổng thể.

Trong lúc cơ chế cho giai đoạn mới đang được hoàn thiện, nguồn vốn năm 2026 vẫn phải tiếp tục được phân bổ và giải ngân. Theo báo cáo của Bộ Tài chính, tổng nguồn vốn ngân sách trung ương năm 2026 thực hiện các CTMTQG là 35.000 tỷ đồng. Đến hết ngày 31/8, lũy kế giải ngân kế hoạch ngân sách nhà nước năm 2026 của các CTMTQG thuộc giai đoạn 2026 - 2030 mới đạt 173,86 tỷ đồng, bằng 0,8% kế hoạch. Riêng vốn ngân sách trung ương mới giải ngân 21 tỷ đồng, đạt 0,1% kế hoạch.

Phần vốn được kéo dài từ giai đoạn trước cũng còn khối lượng đáng kể. Đến hết tháng 8, vốn đầu tư công thuộc nguồn kéo dài mới giải ngân 38,7% kế hoạch, trong khi kinh phí thường xuyên đạt 24,2% dự toán.

Các con số này cho thấy việc chuẩn bị cho chương trình mới không thể tách rời việc xử lý các nguồn vốn đang thực hiện. Với phần vốn năm 2026, các địa phương cần hoàn tất phân bổ để có cơ sở triển khai nhiệm vụ. Với phần vốn chuyển tiếp, những khoản đã được bố trí nhưng chưa giải ngân cần được rà soát, xác định nguyên nhân và xử lý theo từng trường hợp.

Phân loại nhiệm vụ để không “đứng” cả nguồn vốn

Thực tế triển khai tại địa phương cho thấy các nhiệm vụ CTMTQG không gặp cùng một loại vướng mắc. Có nhiệm vụ còn phải hoàn thiện thủ tục, có dự án vướng đất đai hoặc phải điều chỉnh đầu tư, nhưng cũng có những nội dung đã đủ điều kiện thực hiện.

Đơn cử tại Đà Nẵng, thành phố đang theo dõi, đôn đốc tiến độ giải ngân vốn thực hiện CTMTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi theo từng nhiệm vụ. Các đơn vị, địa phương được yêu cầu đẩy nhanh tiến độ thực hiện và xử lý những khó khăn phát sinh trong quá trình triển khai.

Cách làm này đặt trọng tâm vào từng nhiệm vụ thay vì chỉ nhìn vào tỷ lệ giải ngân chung. Những nội dung đã đủ điều kiện có thể tiếp tục thực hiện, trong khi các nhiệm vụ còn vướng được xác định cụ thể để xử lý.

Đối với nguồn vốn kéo dài, Bộ Tài chính cho biết một trong những nguyên nhân khiến tiến độ giải ngân còn chậm là một số địa phương chưa chủ động điều chỉnh kinh phí từ những nội dung, hoạt động đã hết nhiệm vụ chi sang thực hiện các nội dung, hoạt động khác thuộc thẩm quyền.

Việc này khiến nguồn vốn vẫn còn nhưng nhiệm vụ sử dụng vốn chưa thể triển khai. Nếu các địa phương rà soát và điều chỉnh kịp thời theo thẩm quyền, phần vốn không còn phù hợp với nhiệm vụ ban đầu có thể được bố trí cho những nội dung còn nhu cầu và đủ điều kiện thực hiện.

Tại Thái Nguyên, tỉnh đã ban hành nghị quyết phân bổ kinh phí sự nghiệp còn dư của các CTMTQG từ năm trước chuyển sang năm 2026. Việc phân bổ này đã tạo cơ sở để địa phương tiếp tục thực hiện những nhiệm vụ chưa hoàn thành.

Từ cách làm của tỉnh Thái Nguyên có thể thấy, giải ngân không chỉ bắt đầu ở khâu thanh toán mà phải được chuẩn bị từ việc xác định nhiệm vụ và phân bổ nguồn lực. Khi phương án phân bổ chưa hoàn thiện hoặc nhiệm vụ chưa được xác định cụ thể, nguồn vốn dù đã được bố trí cũng chưa thể nhanh chóng chuyển thành khối lượng thực hiện.

Báo cáo của Bộ Tài chính cũng cho thấy tiến độ phân bổ vốn tại các bộ, ngành và địa phương trong năm 2026 vẫn chưa hoàn thành. Vì vậy, cùng với đẩy nhanh giải ngân, các địa phương còn phải rà soát nhiệm vụ, xác định nhu cầu, hoàn thiện phương án phân bổ và chủ động điều chỉnh những nguồn vốn không còn phù hợp với tình hình thực tế.

Đối với những nội dung, hoạt động đã hết nhiệm vụ chi, Bộ Tài chính cho biết, địa phương có thể thực hiện điều chỉnh kinh phí để triển khai các nội dung, hoạt động khác theo thẩm quyền. Đây là một trong những công việc cần được xử lý sớm nếu muốn sử dụng hết phần vốn còn lại trong năm 2026.

Xử lý điểm nghẽn trước khi bước sang giai đoạn mới

Bên cạnh việc phân bổ và tổ chức thực hiện, Bộ Tài chính ghi nhận nhiều nguyên nhân khác đang ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân CTMTQG tại địa phương.

Một số địa phương còn gặp khó khăn trong xác định đối tượng thụ hưởng đối với các nhiệm vụ sử dụng kinh phí thường xuyên như hỗ trợ sinh kế, đào tạo nghề, nhân rộng mô hình và hỗ trợ phát triển sản xuất.

Với các dự án đầu tư, biến động giá vật liệu khiến một số dự án phải thực hiện thêm thủ tục điều chỉnh tổng mức đầu tư. Vướng mắc trong xác minh nguồn gốc đất, công tác tái định cư cũng làm chậm tiến độ triển khai.

Đặc thù địa bàn thực hiện cũng là yếu tố ảnh hưởng đến tiến độ. Nhiều nhiệm vụ, dự án được triển khai tại vùng sâu, vùng xa, miền núi, nơi điều kiện địa hình và thời tiết, nhất là trong mùa mưa, gây thêm khó khăn cho việc tổ chức thực hiện.

Trước những vấn đề này, Bộ Tài chính kiến nghị các bộ chủ chương trình tăng cường hướng dẫn, kiểm tra và tháo gỡ khó khăn, tập trung vào các cơ quan, địa phương có tiến độ chậm, tỷ lệ giải ngân thấp. Đồng thời, Bộ Tài chính đề nghị các địa phương chủ động giải ngân nguồn vốn kéo dài và xử lý những nội dung thuộc thẩm quyền, tránh tình trạng nguồn vốn đã có nhưng nhiệm vụ chưa thể triển khai.

Việc Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư CTMTQG tổng thể đã mở ra giai đoạn chuẩn bị mới. Nhưng trước khi chương trình mới bước vào giai đoạn thực hiện, các bộ, ngành và địa phương vẫn còn một khối lượng công việc lớn của năm 2026 cần hoàn thành. Đó là hoàn tất phân bổ nguồn vốn năm 2026, rà soát phần vốn kéo dài, phân loại những nhiệm vụ có thể triển khai ngay và xử lý các vướng mắc đối với những nhiệm vụ còn lại. Những việc này theo Bộ Tài chính không chỉ quyết định khả năng giải ngân nguồn vốn trong những tháng cuối năm mà còn giúp các địa phương chuyển sang giai đoạn thực hiện chương trình mới với nguồn lực cũ được xử lý rõ ràng hơn.

Nói cách khác, chuẩn bị cho chương trình mới không chỉ là xây dựng cơ chế mới. Với nguồn vốn đã được bố trí, công việc trước mắt vẫn là đưa từng khoản vốn vào đúng nhiệm vụ, đúng đối tượng và đúng tiến độ, để nguồn lực không tiếp tục nằm chờ trong khi thời gian thực hiện ngày càng thu hẹp.