Giải ngân vẫn thấp, nhiều dự án dưới 40%

Đến hết tháng 9/2026, các bộ, địa phương đã phân bổ 265.624,2 tỷ đồng kế hoạch vốn ngân sách nhà nước cho các dự án trọng điểm ngành giao thông, chiếm tới 26% tổng kế hoạch vốn Thủ tướng Chính phủ giao của cả nước.

Lũy kế giải ngân của các dự án trọng điểm ngành giao thông đến hết tháng 9 đạt 113.432,9 tỷ đồng, tương đương 42,7% kế hoạch đã phân bổ. Trong đó, vốn ngân sách trung ương giải ngân 74.026,4 tỷ đồng, đạt 36,9%; vốn ngân sách địa phương giải ngân 39.406,5 tỷ đồng, đạt 60,7%.

Mức giải ngân này thấp hơn tỷ lệ bình quân chung của cả nước. Đáng chú ý, có tới 37 dự án, dự án thành phần có tỷ lệ giải ngân dưới 40%. Trong số này có 12 dự án, dự án thành phần do Bộ Xây dựng quản lý và 26 dự án, dự án thành phần thuộc các địa phương.

Giải ngân các dự án giao thông trọng quốc gia đang thấp hơn so với bình quân chung cả nước. Ảnh minh họa: Đức Thanh

Tình trạng giải ngân thấp diễn ra ở nhiều nhóm dự án với tiến độ khác nhau. Có dự án mới bố trí vốn cho công tác chuẩn bị đầu tư; có dự án đang thực hiện thanh quyết toán hoặc hoàn thiện một số hạng mục. Một số dự án đặt mục tiêu hoàn thành hoặc cơ bản hoàn thành trong năm 2026, nhưng cũng có những dự án có kế hoạch hoàn thành sau năm nay.

Thực tế này khiến áp lực giải ngân trong quý IV tiếp tục lớn, nhất là với các dự án đang ở giai đoạn thi công cao điểm.

Sức ép từ vật liệu và nhân công

Ngày 29/9/2026, Bộ Tài chính đã phối hợp với Bộ Xây dựng tổ chức cuộc họp với các bộ, địa phương, chủ đầu tư và các đơn vị liên quan để rà soát, đánh giá tình hình thực hiện các dự án trọng điểm ngành giao thông chậm tiến độ, giải ngân thấp; xác định nguyên nhân, khó khăn, vướng mắc và giải pháp thúc đẩy tiến độ thực hiện, giải ngân kế hoạch vốn năm 2026.

Theo báo cáo của các bộ, địa phương tại cuộc họp, những vướng mắc về giải phóng mặt bằng, thủ tục đầu tư, năng lực tổ chức thực hiện hay dự báo kế hoạch vốn chưa sát vẫn xuất hiện tại các dự án. Tuy nhiên, qua rà soát mới đây, các bộ, địa phương đã chỉ ra 3 nhóm nguyên nhân có tác động lớn đến tiến độ giải ngân năm 2026.

Trước hết là nguồn cung và giá nguyên, nhiên vật liệu xây dựng. Việc nhiều dự án trọng điểm được triển khai đồng loạt làm gia tăng nhu cầu đất đắp, cát, đá, nhựa đường… Trong khi đó, nguồn cung tại một số khu vực chưa đáp ứng được nhu cầu, đặc biệt tại các dự án thuộc Đồng bằng sông Cửu Long.

Giá nhiên liệu cũng tạo thêm sức ép cho nhà thầu. Từ đầu tháng 3/2026, giá xăng dầu trong nước tăng mạnh trong bối cảnh thị trường thế giới biến động. Chi phí nhiên liệu, nguyên vật liệu tăng khiến một số nhà thầu phải thi công cầm chừng, chờ giá giảm hoặc chờ điều chỉnh hợp đồng, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ xây dựng và giải ngân.

Một nguyên nhân nữa là về nhân công. Nhiều dự án bất động sản lớn và dự án trọng điểm đồng loạt triển khai trong thời gian gần đây đã tạo nhu cầu rất lớn về lao động xây dựng. Một số chủ đầu tư có tiềm lực tài chính còn trực tiếp tuyển dụng nhân công với mức giá cao, làm mặt bằng chi phí lao động tăng lên.

Các nhà thầu vừa và nhỏ vì thế gặp khó khăn trong tuyển dụng, đặc biệt là lao động có tay nghề. Với các dự án đầu tư công, khoảng cách giữa đơn giá, định mức của Nhà nước và giá nhân công thực tế trên thị trường càng làm khó cho việc tổ chức thi công.

Áp lực này được dự báo còn tăng trong những tháng cuối năm, khi nhiều dự án trọng điểm bước vào giai đoạn thi công cao điểm và yêu cầu giải ngân toàn bộ kế hoạch vốn năm 2026 ngày càng gấp.

Một nguyên nhân nữa nằm ở 2 dự án đường sắt quốc gia gồm đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam và đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.

Hai dự án này được bố trí lượng vốn rất lớn, chiếm 44,4% tổng kế hoạch vốn ngân sách trung ương năm 2026 phân bổ cho các dự án giao thông trọng điểm. Tuy nhiên, tỷ lệ giải ngân lại đang rất thấp do một số nguyên nhân bất khả kháng và không có khả năng giải ngân hết kế hoạch vốn được giao trong năm nếu không điều chỉnh.

Theo Bộ Tài chính, việc để một lượng vốn lớn tiếp tục nằm tại những dự án chưa có khả năng giải ngân sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng kế hoạch vốn chung. Vì vậy, cùng với việc thúc đẩy tiến độ ở những dự án có khả năng tăng tốc, một yêu cầu cần khẩn trương thực hiện ngay thời điểm này là các bộ, địa phương cần rà soát và thực hiện điều chỉnh vốn tại các dự án này.

Điều chỉnh vốn để không bị “kẹt” ở 2 dự án đường sắt

Trước thực trạng các dự án giao thông quan trọng quốc gia đang có tỷ lệ giải ngân thấp, nhất là tại 2 dự án đường sắt quốc gia, tại cuộc họp giữa Bộ Tài chính và Bộ Xây dựng vào ngày 29/9 vừa qua, Bộ Tài chính đã đề nghị các bộ, địa phương thực hiện đầy đủ nhiệm vụ Thủ tướng giao, xác định giải ngân kế hoạch năm 2026 là nhiệm vụ chính trị và là một trong những chỉ tiêu đánh giá kết quả hoàn thành nhiệm vụ, KPI.

Đối với các dự án đang thi công, Bộ Tài chính đề nghị Bộ Xây dựng, Bộ Quốc phòng và các địa phương tập trung xử lý những vị trí mặt bằng còn lại, bảo đảm nguồn vật liệu. Đồng thời 2 bộ này chỉ đạo các chủ đầu tư, tư vấn và nhà thầu rà soát, xác định rõ phần việc còn chậm, nguyên nhân và trách nhiệm của từng khâu, lập kế hoạch thi công chi tiết, khoa học, bù lại sản lượng chậm, đẩy nhanh tiến độ giải ngân năm 2026.

Bên cạnh đó, Bộ Tài chính cũng đề nghị Bộ Xây dựng, Bộ Quốc phòng và các địa phương không để khối lượng hoàn thành bị dồn hồ sơ thanh toán vào cuối tháng hoặc cuối năm. Do đó, chủ đầu tư phải lập hồ sơ thanh toán ngay khi khối lượng đã được nghiệm thu, đồng thời đẩy nhanh nghiệm thu, quyết toán hợp đồng và phê duyệt quyết toán dự án hoàn thành theo quy định.

Về điều chỉnh kế hoạch vốn năm 2026, Bộ Tài chính đề nghị Bộ Xây dựng và các địa phương rà soát, đánh giá kỹ nhu cầu, khả năng thực hiện, giải ngân vốn trong những tháng còn lại của từng dự án. Việc đề xuất cắt giảm kế hoạch vốn năm 2026 chỉ thực hiện khi dự án hết nhiệm vụ chi và sẽ không bố trí lại phần kế hoạch vốn kiến nghị điều chỉnh giảm.

Đối với kiến nghị điều chỉnh giảm kế hoạch vốn của 2 dự án đường sắt, trên cơ sở đề nghị của Bộ Xây dựng, Bộ Tài chính đã trình Chính phủ điều chỉnh giảm 63.217,091 tỷ đồng kế hoạch vốn ngân sách trung ương năm 2026 của Bộ Xây dựng.

Đối với 8.875 tỷ đồng còn lại, Bộ Tài chính đề nghị Bộ Xây dựng phối hợp với các địa phương rà soát nhu cầu vốn, tiến độ và khả năng giải ngân trong năm đối với các dự án độc lập về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phục vụ đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam. Việc điều chỉnh phải bám sát khả năng thực hiện thực tế và điều kiện bố trí vốn theo quy định.