Vốn chậm, khoảng cách chưa thể thu hẹp

Đến đầu tháng 9, nguồn vốn 3 chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) tại Lạng Sơn (xây dựng nông thôn mới; giảm nghèo bền vững; phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi) giai đoạn 2021 - 2025 được kéo dài sang năm 2026 mới giải ngân 19,5%; riêng vốn sự nghiệp đạt 14%. Có 13 đơn vị chưa giải ngân và 18 đơn vị đạt dưới 10%.

Nhưng ngay trong tỉnh, tiến độ giữa các xã lại rất khác nhau. Hiện 2 xã Vân Nham và Hữu Liên đã giải ngân 100%; các xã Hữu Lũng, Cai Kinh, Mẫu Sơn và Khuất Xá đạt 98%.

Các địa phương phấn đấu giải ngân hết nguồn vốn được giao và quyết liệt thực hiện từ nay đến cuối năm. Ảnh: Đức Thanh

Số liệu trên phản ánh khoảng cách về tiến độ không chỉ xuất hiện giữa các tỉnh, thành phố, mà ngay trong một địa phương cũng có sự khác biệt lớn. Nơi đã hoàn tất các thủ tục, xác định đúng dự án, đúng đối tượng, thì vốn có thể đi nhanh. Nơi còn vướng từ khâu lập danh mục, phân bổ vốn hay hoàn thiện hồ sơ, thì nguồn lực vẫn nằm lại.

Tỉnh Quảng Trị đang chịu áp lực lớn về tiến độ. Đến đầu tháng 9, nguồn vốn ngân sách trung ương kéo dài sang năm 2026 của 3 CTMTQG mới giải ngân 27,7%. Đà Nẵng cũng mới giải ngân được chưa đến 10%.

Những con số này đặt trong yêu cầu chung của các CTMTQG càng cho thấy áp lực về thời gian. Đây là nguồn lực được bố trí cho những địa bàn còn nhiều khó khăn về hạ tầng, sinh kế, nước sinh hoạt, giao thông, giáo dục và các dịch vụ thiết yếu. Vốn chậm giải ngân đồng nghĩa nhiều công trình, chính sách hỗ trợ người dân chưa thể triển khai theo kế hoạch, vì thế, người dân thuộc địa bàn thụ hưởng cũng phải đợi lâu hơn.

Từ chỉ đạo của Chính phủ đến hành động của địa phương

Tiến độ thực hiện các CTMTQG đã được Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đặt ra tại Phiên họp thứ nhất của Ban Chỉ đạo Trung ương thực hiện các CTMTQG. Thủ tướng đánh giá, việc triển khai còn chậm so với yêu cầu, nhiều công việc có nguy cơ không hoàn thành nhiệm vụ và giải ngân vốn năm 2026.

Với mục tiêu phấn đấu giải ngân 100% nguồn vốn ngân sách trung ương được giao trong năm 2026, bao gồm phần vốn của 3 CTMTQG giai đoạn 2021 - 2025 được kéo dài sang năm 2026, Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành, địa phương tổ chức thực hiện quyết liệt, thực chất, hiệu quả; thực hiện phân bổ và sử dụng nguồn lực đúng mục tiêu, đúng đối tượng, có trọng tâm, trọng điểm, không dàn trải, không trùng lặp, không để phát sinh thất thoát, lãng phí.

Đặc biệt, Thủ tướng nhấn mạnh yêu cầu thực hiện nguyên tắc rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thời hạn, rõ kết quả. Lấy kết quả thực hiện, tiến độ giải ngân và hiệu quả tác động đến người dân làm căn cứ đánh giá trách nhiệm của người đứng đầu.

Tại địa phương, những yêu cầu này đang được cụ thể hóa bằng việc kiểm tra từng dự án, từng nguồn vốn. Đơn cử, tỉnh Lạng Sơn yêu cầu các đơn vị chưa giải ngân hoặc có tỷ lệ thấp hơn mức bình quân phải được kiểm tra trực tiếp để xác định nguyên nhân, trách nhiệm và cam kết tiến độ.

Tỉnh cũng yêu cầu các xã lựa chọn dự án có trọng tâm, phù hợp với lộ trình xây dựng nông thôn mới và kế hoạch đưa xã, thôn ra khỏi diện đặc biệt khó khăn. Những công trình không thuộc đối tượng thụ hưởng phải được loại khỏi danh mục để chuyển vốn sang hạ tầng thiết yếu như đường giao thông, thủy lợi, cấp nước sinh hoạt tập trung.

Từ yêu cầu này cho thấy, việc giải ngân không dừng ở việc theo dõi tỷ lệ chung của toàn tỉnh, mà đang đi vào từng dự án, từng địa bàn.

Từ có vốn đến có công trình

Một phần nguyên nhân khiến việc giải ngân vốn CTMTQG chậm nằm ở chính quá trình chuẩn bị và tổ chức thực hiện.

Có địa phương chưa xác định đúng đối tượng, danh mục dự án phải điều chỉnh. Có nơi chậm phân bổ chi tiết. Có đơn vị chưa chuẩn hóa số liệu trên hệ thống quản lý ngân sách và Kho bạc Nhà nước. Những việc tưởng như thuộc khâu chuẩn bị, nhưng nếu kéo dài sẽ khiến dự án không thể bước sang giai đoạn thực hiện và thanh toán.

Ở Quảng Ngãi, nguồn vốn chương trình phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi được kéo dài sang năm 2026 cũng đang chịu sức ép giải ngân. Lãnh đạo tỉnh yêu cầu các đơn vị đẩy nhanh tiến độ, không xin trả lại vốn; trường hợp thực sự không có khả năng giải ngân phải báo cáo để xem xét điều chỉnh.

Tại nhiều địa bàn, các dự án còn phải xử lý những phần việc như đất đai, bồi thường, giải phóng mặt bằng hoặc hoàn thiện hồ sơ. Với các công trình ở vùng miền núi, vùng sâu, vùng xa, việc tổ chức thi công cũng có những khó khăn riêng về địa hình, nhân lực và điều kiện thời tiết.

Thời gian thực hiện nguồn vốn đang ngày càng thu hẹp, mỗi khâu chậm thêm lại tạo thêm áp lực cho những tháng cuối năm. Trong khi đó, nguồn vốn CTMTQG được dành cho những nơi còn khoảng cách lớn về hạ tầng và điều kiện phát triển. Khi vốn chưa đến được công trình, những mục tiêu về giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới, cải thiện đời sống và phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số cũng chưa thể chuyển thành kết quả cụ thể.

Thực tế tại một số địa phương cho thấy, nguồn vốn vẫn có thể đi nhanh khi danh mục được xác định sớm, dự án đúng đối tượng và các thủ tục được xử lý kịp thời. Những xã đã giải ngân gần như toàn bộ nguồn vốn được giao chính là minh chứng rõ cho điều này.

Với những địa bàn còn chậm, điều quan trọng lúc này là phải nhìn thẳng vào từng khoản vốn, xác định đang vướng ở khâu nào, dự án nào có thể triển khai ngay, dự án nào cần điều chỉnh và phần vốn nào không còn khả năng thực hiện để có phương án xử lý phù hợp. Khi đó, việc đẩy tỷ lệ giải ngân mới đi cùng với việc đưa vốn vào đúng công trình, đúng đối tượng.

Nguồn lực dành cho các CTMTQG đã được bố trí. Những tháng cuối năm sẽ là thời điểm để các địa phương biến nguồn lực đó thành những công trình, chính sách hỗ trợ cụ thể, đưa vốn đến đúng những nơi và những người đang cần.