Khả năng chống chịu được củng cố

Sự dịch chuyển sản xuất toàn cầu và quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng tiếp tục tạo cơ hội để Việt Nam củng cố vị thế trong mạng lưới sản xuất, chế tạo quốc tế.

Chưa đầy 10 tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đã đạt khoảng 945 tỷ USD, tăng 31,4% so với cùng kỳ năm trước, tương ứng tăng 226 tỷ USD. Trong đó, xuất khẩu đạt 463,7 tỷ USD, tăng 95,5 tỷ USD; nhập khẩu đạt 481,36 tỷ USD, tăng 130,6 tỷ USD.

Như vậy, sau chặng đường 9,5 tháng, quy mô thương mại đã vượt con số từng là kỷ lục (930 tỷ USD) của cả năm ngoái. Kết quả này đang tiếp sức cho hoạt động ngoại thương trên chặng đường về đích năm 2026 không chỉ lần đầu tiên chạm nghìn tỷ USD mà theo tính toán có thể vượt xa mốc này, lên tới 1.200 tỷ USD.

Nguồn: Cục Hải quan. Đồ họa: Phương Anh

Diễn biến theo tháng cho thấy quy mô thương mại mở rộng nhanh chóng. Tháng 1, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 88,16 tỷ USD. Sang tháng 2, con số này giảm còn 67,16 tỷ USD do kỳ nghỉ Tết Nguyên đán kéo dài, trước khi phục hồi mạnh trong những tháng tiếp theo.

Đến tháng 5, kim ngạch đã vượt 99 tỷ USD và từ tháng 6 lần đầu tiên vượt mốc 100 tỷ USD mỗi tháng. Trong tháng 7 và 8, tổng kim ngạch duy trì quanh mức 110 tỷ USD, trước khi tăng lên gần 118 tỷ USD trong tháng 9. Riêng 15 ngày đầu tháng 10, con số này đạt 56,7 tỷ USD. Đáng chú ý, xuất khẩu trong tháng 9 cũng lần đầu tiên tiến sát mốc 60 tỷ USD.

Những kết quả trên cho thấy sức chống chịu của hoạt động sản xuất và thương mại Việt Nam trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều bất định, xung đột địa chính trị diễn biến phức tạp và các chính sách thương mại, thuế quan liên tục thay đổi.

Khả năng duy trì tăng trưởng cũng thể hiện qua diễn biến xuất khẩu tại các thị trường chủ lực. Trong khi xuất khẩu sang Mỹ của một số quốc gia suy giảm, Việt Nam vẫn ghi nhận mức tăng trưởng hai chữ số. Trong 9 tháng, kim ngạch xuất khẩu sang thị trường này đạt khoảng 140 tỷ USD, tăng 24,2% so với cùng kỳ, với các nhóm hàng chủ lực như điện tử, dệt may, giày dép và nông, lâm, thủy sản.

Tại Trung Quốc, xuất khẩu của Việt Nam đạt gần 66 tỷ USD, tăng 32,9%, dù thị trường ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn. Kim ngạch xuất khẩu sang EU đạt 50,77 tỷ USD, tăng 21,7%; ASEAN đạt 34,4 tỷ USD, tăng 20,6%; Hàn Quốc đạt 25,5 tỷ USD, tăng 19%.

Cùng với đà tăng trưởng tại các thị trường lớn, mạng lưới hiệp định thương mại tự do (FTA) tiếp tục tạo thuận lợi cho doanh nghiệp. Việt Nam hiện có 17 FTA đang thực thi và vừa ký kết FTA với Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA). Đây là cơ sở để doanh nghiệp tiếp tục khai thác các thị trường xuất khẩu chủ lực, đa dạng hóa đối tác và tận dụng ưu đãi thương mại trong chặng nước rút cuối năm.

Nỗ lực thu hẹp nhập siêu

Điểm sáng trong xuất nhập khẩu với sức bật đáng nể đã giúp Việt Nam dần hình thành quy mô ngoại thương mới, nhưng vấn đề cần lưu ý sau 10 năm xuất siêu liên tục, cán cân thương mại đã đảo chiều ngay từ đầu năm 2026, nhập siêu tăng cao.

Theo Cục Hải quan, tính đến ngày 15/10, cán cân thương mại ghi nhận mức nhập siêu 17,6 tỷ USD, trái ngược với mức xuất siêu 17,4 tỷ USD cùng kỳ năm trước.

Dù vậy, diễn biến gần đây đã xuất hiện tín hiệu tích cực. Trong gần hai tháng trở lại đây, xuất khẩu đã tăng nhanh hơn nhập khẩu. Tháng 9/2026, cán cân thương mại xuất siêu hơn 1,2 tỷ USD; riêng 15 ngày đầu tháng 10/2026, mức xuất siêu đạt thêm 1,82 tỷ USD. Dù vậy, kết quả này chưa đủ bù đắp mức chênh lệch tích lũy từ đầu năm.

Tuy nhiên, điểm đáng chú ý là tư liệu sản xuất chiếm 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu.

Theo báo cáo mới nhất về tình hình nhập khẩu Việt Nam của EBC Financial Group (EBC), đà tăng nhập khẩu không chỉ phản ánh nhu cầu hàng hóa mà còn cho thấy quá trình mở rộng đầu tư và nâng cao năng lực sản xuất của nền kinh tế.

Xu hướng này được củng cố bởi dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Vốn FDI thực hiện trong 9 tháng đạt 21,07 tỷ USD, trong đó 82,6% tập trung vào lĩnh vực chế biến, chế tạo.

Ông Sana Ur Rehman, chuyên viên phân tích thị trường cấp cao tại EBC Financial Group, nhận định: “Mức tăng nhập khẩu phản ánh quy mô ngày càng lớn của chu kỳ đầu tư tại Việt Nam, nhưng hiệu quả của chu kỳ này chỉ thực sự rõ khi công suất mới tạo ra thêm năng suất, giá trị gia tăng và nguồn thu xuất khẩu”.

Một vấn đề khác là sự chênh lệch giữa khu vực kinh tế trong nước và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài. Trong 9 tháng năm 2026, khu vực kinh tế trong nước nhập siêu 34,28 tỷ USD, trong khi khu vực FDI xuất siêu 14,86 tỷ USD. Dù xuất nhập khẩu tăng tốc, nhưng khu vực FDI vẫn chi phối dòng thương mại.

Theo EBC, chênh lệch này đặt ra bài toán dài hạn là năng lực sản xuất có thể mở rộng nhanh, nhưng mức độ hưởng lợi của doanh nghiệp trong nước còn phụ thuộc vào khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, tiếp cận công nghệ, phát triển dịch vụ và chuyển sang các khâu tạo giá trị gia tăng cao hơn.

Thấy rõ điều này khi nhìn vào quy mô xuất nhập khẩu điện tử. Tính đến 15/10, xuất nhập khẩu đạt 336,3 tỷ USD (xuất khẩu 135,3 tỷ USD, nhập khẩu 201 tỷ USD), nhưng nhập siêu lên tới 65,7 tỷ USD. Khu vực FDI nắm gần như trọn xuất nhập khẩu điện tử.

Vì vậy, hiệu quả của chu kỳ đầu tư không thể chỉ được đánh giá qua lượng máy móc, thiết bị nhập khẩu hay quy mô công suất mới. Điều quan trọng là những khoản đầu tư này có giúp tăng năng suất, mở rộng sản lượng, nâng tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước và tạo thêm nguồn thu ngoại tệ từ xuất khẩu hay không.

Nhập siêu cũng khiến diễn biến cán cân thương mại và thị trường ngoại hối được quan tâm hơn. Do đó, thu hẹp mức nhập siêu là một trong những nhiệm vụ được Bộ trưởng Bộ Công thương Lê Mạnh Hùng đặt ra khi bàn về kết quả sản xuất công nghiệp, thương mại quý III và giải pháp cho những tháng cuối năm.

Từ kết quả xuất siêu trở lại trong tháng 9, Bộ trưởng đặt mục tiêu đưa mức nhập siêu cả năm 2026 xuống dưới 10 tỷ USD.

Ông Sana Ur Rehman cho rằng, dữ liệu quý III/2026 cho thấy nhập khẩu đang hỗ trợ trực tiếp cho đầu tư và hoạt động công nghiệp tại Việt Nam. Tuy nhiên, quý IV sẽ là giai đoạn quan trọng để đánh giá mức độ bền vững của xu hướng này.

Những tháng cuối năm, khi sản xuất và xuất nhập khẩu bước vào cao điểm, nhiệm vụ đặt ra không chỉ là duy trì tốc độ tăng trưởng thương mại mà còn phải nâng chất lượng tăng trưởng, kiểm soát nhập khẩu, đặc biệt với nhóm hàng nhập siêu lớn như điện tử, từng bước cải thiện cán cân thương mại.