Đẩy mạnh hải quan số, giảm thủ tục cho doanh nghiệp

Trao đổi về việc triển khai các văn bản hướng dẫn thi hành ngay sau khi Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan được Quốc hội thông qua, ông Kim Long Biên - Trưởng ban Ban Pháp chế, Cục Hải quan cho biết, cơ quan Hải quan đã chủ động chuẩn bị từ sớm, với mục tiêu bảo đảm các văn bản dưới Luật có tính khả thi, sát thực tiễn và sẵn sàng cùng thời điểm Luật có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.

Cụ thể, ngày 23/8, với 471/474 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành, Quốc hội đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan. Luật gồm 4 điều, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/3/2027.

Cán bộ hải quan kiểm tra vận hành hệ thống thông quan tự động đảm bảo thông suốt. Ảnh: Tuấn Dũng

Theo đánh giá của dư luận và giới chuyên môn, việc Quốc hội thông qua Luật đánh dấu bước hoàn thiện quan trọng về thể chế, tạo cơ sở pháp lý cho quá trình hiện đại hóa hoạt động hải quan, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế số, thương mại điện tử và hội nhập quốc tế.

Một trong những điểm đáng chú ý là Luật bổ sung nguyên tắc không yêu cầu nộp lại hồ sơ, dữ liệu đã được chia sẻ qua Cơ chế một cửa quốc gia. Đây là bước tiến theo hướng chuyển từ quản lý dựa nhiều vào hồ sơ sang quản lý dựa trên dữ liệu, đồng thời giảm giấy tờ, thời gian và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Đối với Cơ chế một cửa quốc gia, Luật làm rõ hơn cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu và bổ sung nguyên tắc không yêu cầu nộp lại bản giấy đối với dữ liệu đã được chia sẻ.

Cùng với đó, Luật tạo cơ sở pháp lý để quản lý hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử. Các nguyên tắc cơ bản về kiểm tra, giám sát được luật hóa, trong khi ngưỡng giá trị, quy trình thực hiện và lộ trình xác thực định danh điện tử được giao Chính phủ quy định chi tiết.

Đáng chú ý, chủ quản nền tảng thương mại điện tử nước ngoài không có trụ sở tại Việt Nam được bổ sung trách nhiệm kết nối dữ liệu. Một số chủ thể mới như doanh nghiệp bưu chính, chuyển phát nhanh, chủ sàn thương mại điện tử, người thực hiện dịch vụ quá cảnh, trung chuyển hàng hóa… cũng được bổ sung nghĩa vụ phù hợp với yêu cầu quản lý mới.

Luật đồng thời tiếp tục đẩy mạnh quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ và hậu kiểm. Đối với đại lý làm thủ tục hải quan, quy định được chỉnh lý theo hướng Bộ trưởng Bộ Tài chính tập trung quy định về quản lý và hoạt động, không quy định điều kiện kinh doanh; việc quản lý chuyển mạnh sang cơ chế hậu kiểm theo tiêu chuẩn nghề nghiệp. Đây là những thay đổi có ý nghĩa trực tiếp đối với môi trường kinh doanh, khi yêu cầu quản lý được đặt trên nền tảng dữ liệu, mức độ tuân thủ và rủi ro thay vì gia tăng các điều kiện, thủ tục tiền kiểm.

Bên cạnh đó, Luật rà soát nhiều nhóm quy định liên quan đến hồ sơ khai hải quan, xử lý khi hệ thống gặp sự cố, kiểm tra thực tế hàng hóa, hàng hóa tồn đọng, kiểm tra sau thông quan, kho ngoại quan, cửa hàng miễn thuế, hàng hóa quá cảnh, trung chuyển và hàng hóa chịu sự giám sát hải quan.

Những nội dung được luật hóa lần này không chỉ tạo thuận lợi cho doanh nghiệp mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn đối với cơ quan Hải quan trong quản lý dữ liệu, phân tích rủi ro, giám sát hàng hóa và kiểm tra sau thông quan. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng mô hình hải quan số, thông minh, hiện đại và minh bạch.

Xây dựng văn bản hướng dẫn, lấy thực tiễn làm thước đo

Để các quy định của Luật khi đi vào cuộc sống không dừng ở việc “đúng luật” mà còn bảo đảm tính khả thi, Cục Hải quan đã triển khai xây dựng văn bản hướng dẫn từ trước thời điểm Quốc hội thông qua Luật.

Ông Kim Long Biên cho hay, mục tiêu của quá trình xây dựng văn bản dưới Luật là bám sát các quy định mới, đồng thời xử lý được những vấn đề phát sinh trong thực tiễn quản lý, bảo đảm sự thống nhất trong tổ chức thực hiện tại các đơn vị Hải quan và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp.

Thực hiện chương trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật triển khai thi hành Luật Hải quan sửa đổi, trung tuần tháng 8/2026, Cục Hải quan đã tổ chức đợt làm việc tập trung để xây dựng dự thảo Nghị định quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật Hải quan về thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát, kiểm soát hải quan. Phó Cục trưởng Cục Hải quan Âu Anh Tuấn trực tiếp chủ trì đợt làm việc tập trung. Tham gia có đại diện lãnh đạo, công chức các đơn vị nghiệp vụ thuộc khối cơ quan Cục Hải quan và đại diện 8 Chi cục Hải quan khu vực.

Việc huy động cả các đơn vị nghiệp vụ ở cấp Cục và các Chi cục Hải quan khu vực giúp quá trình xây dựng văn bản có thêm góc nhìn từ thực tế tổ chức thực hiện. Những quy định liên quan trực tiếp đến quy trình, thủ tục, kiểm tra, giám sát hay quản lý rủi ro được đặt trong mối liên hệ với điều kiện thực tế tại cửa khẩu và hoạt động của doanh nghiệp.

Cùng với quá trình xây dựng văn bản, việc khảo sát thực tế tại các địa bàn cửa khẩu cũng được chú trọng nhằm đưa tiếng nói từ cơ sở vào quá trình hoàn thiện pháp luật.

Trong hai ngày 15 và 16/8, Đoàn khảo sát của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội phối hợp với Bộ Tài chính đã làm việc tại Chi cục Hải quan khu vực XVI, Cao Bằng và Chi cục Hải quan khu vực VI, Lạng Sơn; đồng thời khảo sát thực tế tại các cửa khẩu Tà Lùng và quốc tế Hữu Nghị.

Việc kết hợp làm việc tại trụ sở Chi cục với khảo sát trực tiếp tại cửa khẩu giúp đoàn công tác có cái nhìn đầy đủ hơn về khoảng cách giữa quy định pháp luật và thực tiễn tổ chức thực hiện. Đây cũng là nguồn thông tin quan trọng để quá trình hoàn thiện các văn bản hướng dẫn thi hành Luật có thêm cơ sở thực tiễn, nhất là đối với những quy định tác động trực tiếp đến hoạt động của doanh nghiệp và công tác phối hợp giữa các lực lượng tại cửa khẩu.