258.000 tỷ đồng và bài toán quý IV

Báo cáo tại cuộc họp giữa Bộ Tài chính và Bộ Xây dựng về tình hình phân bổ và giải ngân vốn đầu tư công các dự án trọng điểm ngành giao thông vận tải được tổ chức vào chiểu ngày 29/9, bà Nguyễn Thị Quế Hương - Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển hạ tầng, Bộ Tài chính cho biết, cả nước hiện có 55 dự án với 112 dự án thành phần thuộc danh mục các dự án trọng điểm ngành giao thông vận tải. Đây đều là những công trình quy mô lớn, có tính liên vùng và được xác định là động lực cho phát triển kinh tế - xã hội.

Năm 2026, các bộ, địa phương đã phân bổ chi tiết 258.502 tỷ đồng vốn ngân sách nhà nước cho nhóm dự án này, gồm 200.779 tỷ đồng vốn ngân sách trung ương và 57.723 tỷ đồng vốn ngân sách địa phương. Con số này tương đương 25,5% tổng kế hoạch vốn của cả nước được Thủ tướng Chính phủ giao.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Tạ Anh Tuấn và Thứ trưởng Bộ Xây dựng Lê Anh Tuấn chủ trì cuộc họp. Ảnh: Đức Minh

Khoản vốn lớn đi cùng sức ép lớn về tiến độ. Theo Bộ Tài chính, đến hết ngày 21/9, các dự án giao thông trọng điểm mới giải ngân 105.257 tỷ đồng, đạt 40,7% kế hoạch đã phân bổ. Trong đó, vốn ngân sách trung ương giải ngân 70.199 tỷ đồng, đạt 35%; vốn ngân sách địa phương đạt 35.058 tỷ đồng, tương đương 60,4%. Trong khi đó, đến hết ngày 17/9, tỷ lệ giải ngân bình quân chung của cả nước đã đạt 52,9% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao.

Đáng chú ý, có tới 42 dự án, dự án thành phần trong danh mục trọng điểm có tỷ lệ giải ngân dưới 40%. Trong đó, 13 dự án thuộc Bộ Xây dựng và 29 dự án do các địa phương làm cơ quan chủ quản.

Phát biểu tại cuộc họp, Thứ trưởng Bộ Tài chính Tạ Anh Tuấn nhấn mạnh yêu cầu phải đánh giá lại tình hình triển khai, đặc biệt với những dự án giải ngân thấp, làm rõ nguyên nhân và đưa ra giải pháp để quyết tâm thực hiện mục tiêu giải ngân 100% vốn được giao.

Không chỉ là câu chuyện của riêng ngành giao thông, tiến độ giải ngân của nhóm dự án này còn tác động tới kết quả chung của cả nước. Với tỷ trọng 25,5% tổng kế hoạch vốn, việc hàng trăm nghìn tỷ đồng được đưa vào công trình đúng tiến độ hay tiếp tục nằm lại ở những khâu chưa được tháo gỡ sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng hoàn thành kế hoạch đầu tư công năm 2026.

Phải chỉ đúng điểm nghẽn

Điểm đáng chú ý trong cuộc họp lần này được Thứ trưởng Bộ Tài chính nhấn mạnh là yêu cầu “nói thẳng vào vấn đề”, thay vì chỉ nêu khó khăn chung. Theo lãnh đạo Bộ Tài chính, với các dự án giao thông, giai đoạn hiện nay đã là “thực chiến”, nên phải chỉ rõ vì sao giải ngân chậm, nguyên nhân nằm ở mặt bằng, vật liệu, giá hay nhân công. Từ đó mới có thể xác định đúng trách nhiệm và đưa ra giải pháp xử lý thực chất.

Báo cáo của Bộ Tài chính cho thấy những vướng mắc hiện nay khá nhiều dạng. Có dự án đang hoàn thành khối lượng công việc đã tạm ứng từ những năm trước nên chưa giải ngân được kế hoạch vốn năm 2026. Một số dự án chậm tiến độ do thiếu nguồn cung, giá nguyên, nhiên vật liệu tăng; khó khăn trong bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; thiếu lao động, nhất là lao động có tay nghề, trong khi chi phí nhân công tăng.

Bà Nguyễn Thị Quế Hương - Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển hạ tầng, Bộ Tài chính. Ảnh: Đức Minh

Thời tiết không thuận lợi, mưa lớn kéo dài cũng ảnh hưởng đến thi công. Ở một số dự án, năng lực tổ chức thực hiện của chủ đầu tư, khả năng huy động thiết bị và nhân lực của nhà thầu còn hạn chế. Bên cạnh đó, có trường hợp kế hoạch vốn chưa sát với khả năng thực hiện, dự án đã hết nhiệm vụ chi hoặc việc phân bổ vốn còn chậm.

Nguồn vật liệu tiếp tục là vấn đề được lưu ý, nhất là tại các dự án khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Khi nguồn cung chưa đáp ứng, tiến độ thi công bị kéo theo, từ đó ảnh hưởng trực tiếp tới khối lượng hoàn thành và khả năng thanh toán.

Mặt bằng cũng là một nút thắt khác. Với các dự án đang triển khai, yêu cầu đặt ra là huy động cả hệ thống chính trị để đẩy nhanh bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, bảo đảm bàn giao toàn bộ mặt bằng cho các dự án trong tháng 10/2026.

Cùng với đó, Bộ Tài chính đề nghị các cơ quan liên quan rà soát số lượng, trữ lượng thực tế các mỏ vật liệu xây dựng; các địa phương chủ động đẩy nhanh thủ tục cấp phép, gia hạn, tăng công suất khai thác, ưu tiên nguồn vật liệu cho các dự án trọng điểm quốc gia, nhất là các dự án khu vực phía Nam.

Một yêu cầu tưởng như thuộc về khâu thủ tục nhưng có ý nghĩa trực tiếp với con số giải ngân là thanh toán khối lượng đã hoàn thành. Bộ Tài chính đề nghị chủ đầu tư lập hồ sơ thanh toán ngay đối với khối lượng đã được nghiệm thu, tránh dồn vào cuối tháng và những tháng cuối năm.

Rà từng nhóm dự án để gỡ vốn

Cuộc họp được diễn ra trực tiếp và kết hợp trực tuyến. Ảnh: Đức Minh

Không phải tất cả 42 dự án giải ngân dưới 40% đều gặp cùng một vấn đề. Theo Bộ Tài chính, trong số này có 6 dự án được bố trí vốn chuẩn bị đầu tư; 3 dự án bố trí vốn cho công tác thanh quyết toán và thực hiện hạng mục bổ sung ITS; 18 dự án có kế hoạch hoàn thành hoặc cơ bản hoàn thành trong năm 2026; 15 dự án có kế hoạch hoàn thành sau năm 2026. Vì vậy, giải pháp cũng được đặt theo từng nhóm.

Với các dự án chuẩn bị đầu tư, Bộ Tài chính đề nghị Bộ Xây dựng cùng UBND các tỉnh, thành phố Phú Thọ, Hà Nội đẩy nhanh phê duyệt hoặc điều chỉnh chủ trương đầu tư, phê duyệt dự án và thanh toán hết kế hoạch vốn năm 2026 được giao.

Với dự án bố trí vốn quyết toán, các chủ đầu tư cần đẩy nhanh nghiệm thu, quyết toán hợp đồng và phê duyệt quyết toán dự án hoàn thành. Khi quyết toán được phê duyệt, quyết định phê duyệt quyết toán là cơ sở để thực hiện giải ngân.

Nhóm dự án có kế hoạch hoàn thành trong năm 2026 chịu áp lực lớn nhất. Các bộ, ngành, địa phương phải tập trung chỉ đạo chủ đầu tư, nhà thầu đẩy nhanh thi công và giải ngân. Trường hợp dự án có yêu cầu kỹ thuật cao hoặc phát sinh yếu tố khách quan cần kéo dài thời gian để bảo đảm chất lượng, chủ đầu tư phải lập lại tiến độ, báo cáo cơ quan chủ quản xem xét, quyết định.

Hai dự án đường sắt quốc gia được đặt trong nhóm cần rà soát riêng. Với dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam, tiến độ điều chỉnh cho thấy trong năm 2026 các dự án độc lập về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư mới chủ yếu xây dựng khu tái định cư, chưa thực hiện được công tác đền bù.

Trong khi đó, dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng phải nghiên cứu điều chỉnh hướng tuyến do khảo sát địa chất phát hiện nhiều đoạn tuyến đi qua hoặc song song với các đới đứt gãy địa chất, đồng thời cần điều chỉnh cục bộ một số đoạn tuyến và vị trí ga.

Từ nhu cầu vốn và khả năng giải ngân thực tế, Bộ Xây dựng đề nghị giảm 72.092 tỷ đồng kế hoạch vốn năm 2026 của hai dự án này. Trong đó, 63.217,45 tỷ đồng là phần đề nghị điều chỉnh giảm do chưa có nhu cầu sử dụng và không có khả năng giải ngân; 8.875 tỷ đồng đề nghị điều chuyển cho 12 địa phương để thực hiện các dự án độc lập về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của dự án đường sắt tốc độ cao.

Cách xử lý này cho thấy yêu cầu tăng tốc giải ngân trong quý IV không đơn thuần là thúc các dự án chi tiền nhanh hơn. Với những dự án chưa có khả năng sử dụng vốn, việc rà soát, điều chỉnh kế hoạch cũng là một cách đưa nguồn lực đến nơi có khả năng triển khai thực tế.

Quý IV đã bắt đầu, trong khi khối lượng vốn còn phải giải ngân của các dự án giao thông trọng điểm vẫn rất lớn. Vì vậy, yêu cầu được đặt ra lúc này không còn là xác định dự án nào chậm, mà phải trả lời được chậm ở đâu, vướng việc gì, cơ quan nào xử lý và bao giờ có thể tháo gỡ. Chỉ khi những câu hỏi đó được trả lời bằng tiến độ và khối lượng cụ thể, áp lực giải ngân cuối năm mới có thể chuyển thành kết quả thực tế.