Mỗi công trường một điểm nghẽn

Với tỉnh Phú Thọ, khó khăn tại dự án cao tốc Hòa Bình - Mộc Châu không nằm ở giải phóng mặt bằng. Hiện toàn bộ mặt bằng 6 làn xe của đoạn tuyến dài 34 km đã cơ bản được bàn giao, dự án đang triển khai theo đúng tiến độ.

Tuy nhiên, theo đại diện tỉnh này, tuyến cao tốc Hòa Bình - Mộc Châu hiện được triển khai 2 làn nhưng định hướng nâng lên 4 làn. Theo địa phương, nếu chỉ làm 2 làn rồi sau này mở rộng, nhiều hạng mục nền đường, mái taluy, kết cấu đường sẽ phải tháo dỡ, làm lại, có nguy cơ gây lãng phí khoảng 1.000 tỷ đồng.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Tạ Anh Tuấn và Thứ trưởng Bộ Xây dựng Lê Anh Tuấn chủ trì cuộc họp. Ảnh: Đức Minh

Vì thế, tỉnh Phú Thọ đề nghị Bộ Xây dựng xem xét triển khai ngay những hạng mục kỹ thuật cần thiết cho quy mô 4 làn, trong đó có thể tính đến nguồn tiết kiệm qua đấu thầu và vốn trung ương. Thứ trưởng Bộ Xây dựng Lê Anh Tuấn cho biết Bộ Xây dựng sẽ có ý kiến cụ thể về mặt kỹ thuật.

Ở dự án đường sắt đi qua địa bàn Phú Thọ, nút thắt lại nằm ở khả năng sử dụng vốn. Năm 2026 tỉnh Phú Thọ được bố trí 2.000 tỷ đồng nhưng đến nay mới giải ngân 32,3 tỷ đồng. Với tiến độ thực tế, tỉnh dự kiến chỉ có thể sử dụng khoảng 1.100 tỷ đồng trong năm và đề nghị giảm khoảng 900 tỷ đồng để điều chuyển cho các dự án có khả năng thực hiện.

Báo cáo của tỉnh Cao Bằng cũng cho thấy sự khác biệt giữa các dự án. Trong khi cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh đã giải ngân khoảng 97% kế hoạch vốn năm 2026 và địa phương đề nghị bổ sung nguồn lực, thì tại dự án Bắc Kạn - Cao Bằng, đến cuối tháng 9 chưa phát sinh giải ngân.

Theo đại diện tỉnh này, dự án Bắc Kạn - Cao Bằng sau khi hoàn tất các quyết định phê duyệt và phân bổ vốn vào cuối tháng 8, chủ đầu tư đang tập trung lựa chọn nhà thầu EPC, phấn đấu trong tháng 11 ký hợp đồng và thực hiện tạm ứng. Như vậy, điểm nghẽn hiện nay nằm ở tiến độ triển khai dự án, chứ không đơn thuần là thiếu vốn.

Không chỉ nhìn vào mặt bằng và vật liệu

Từ những trường hợp cụ thể, các cơ quan quản lý cho rằng nguyên nhân chậm giải ngân năm nay không chỉ nằm ở những điểm nghẽn quen thuộc.

Các địa phương tham gia họp trực tuyến. Ảnh: Đức Minh

Ông Phùng Tiến Vinh - Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng, Bộ Xây dựng nêu ý kiến cần rà soát đến từng dự án để xác định đúng nguyên nhân. Với các dự án cao tốc phía Nam, nguồn vật liệu, nhất là cát, đá, cùng các yêu cầu kỹ thuật như xử lý nền đất, chờ lún đang ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ.

Theo ông Vinh, việc đăng ký kế hoạch vốn cũng cần tính sát hơn với giải pháp kỹ thuật thực tế trên công trường. Bên cạnh đó là năng lực của một số nhà thầu và tình trạng thiếu nhân lực, máy móc, thiết bị. Với những nhà thầu không đáp ứng được yêu cầu, chủ đầu tư cần có giải pháp bổ sung nguồn lực, bảo đảm khả năng thi công.

Bổ sung nguyên nhân khiến tiến độ giải ngân vốn của các dự án giao thông trọng điểm còn chậm, ông Lưu Quang Thìn - Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính, Bộ Xây dựng cho biết, 2026 có một nguyên nhân mới đó là sự biến động của giá nhiên liệu, vật liệu và tình trạng thiếu nhân lực khi nhiều công trình được triển khai đồng thời.

Thứ trưởng Lê Anh Tuấn cho rằng trong giai đoạn 2021 - 2025 và năm 2026, có tình trạng một số đơn vị coi năm 2026 là thời điểm cuối nên đăng ký lượng vốn lớn, trong khi thời hạn thực tế của dự án còn dài hơn và khả năng triển khai chưa tương ứng.

Bên cạnh đó Thứ trưởng cũng cho biết năm 2026 ngoài những yếu tố khách quan như giá vật liệu, nhiên liệu tăng và sự cạnh tranh về lao động có tay nghề giữa các công trình lớn thì việc nhiều dự án đầu tư công và tư nhân cùng triển khai đã tạo sức ép lên nguồn nhân lực, máy móc và thiết bị.

Toàn cảnh buổi họp. Ảnh: Đức Minh

Vì thế, theo Thứ trưởng Lê Anh Tuấn, Bộ Xây dựng đang rà soát lại từng dự án, từng đơn vị để xác định trường hợp nào thực sự không có khả năng giải ngân và trường hợp nào vẫn có thể tăng tốc. “Việc điều chỉnh giảm vốn chỉ nên đặt ra với những dự án thực sự có tính đặc thù; các dự án còn khả năng thực hiện phải được tập trung tháo gỡ và thúc đẩy” - Thứ trưởng nhấn mạnh.

Thứ trưởng Lê Anh Tuấn cũng cho biết, Bộ Xây dựng tiếp tục rà soát các dự án trọng điểm, đẩy nhanh thủ tục, phân cấp, phân quyền và phối hợp với địa phương để xử lý từng vướng mắc. Bộ Xây dựng cũng đề nghị Bộ Tài chính nghiên cứu hỗ trợ những dự án có khả năng hấp thụ thêm vốn.

Vốn phải đi cùng khối lượng thực tế

Từ báo cáo của các bộ, địa phương tại cuộc họp, Bộ Tài chính cũng nhấn mạnh đến việc xây dựng và điều hành kế hoạch vốn phải sát với khả năng thực hiện.

Theo Thứ trưởng Bộ Tài chính Tạ Anh Tuấn, giải ngân đầu tư công năm 2026 nhìn chung đã có chuyển biến so với năm trước, nhưng thời gian còn lại không nhiều trong khi yêu cầu giải ngân 100% vẫn rất lớn. Riêng lĩnh vực giao thông được bố trí khoảng 258.000 tỷ đồng, chiếm 25,5% tổng kế hoạch đầu tư công, nhưng tỷ lệ giải ngân mới khoảng 40%.

Cũng theo Thứ trưởng, ngoài các nguyên nhân khách quan như giải phóng mặt bằng, vật liệu, nhiên liệu, nhân công, nguyên nhân chủ quan vẫn là yếu tố quan trọng. Việc đăng ký cả phần vốn dự phòng vào kế hoạch giải ngân năm cho thấy có nơi chưa tính sát với khả năng thực hiện, dẫn tới tình trạng vốn đã được bố trí nhưng chưa có khối lượng tương ứng để giải ngân. Do đó, theo Thứ trưởng, hiện có một số dự án đang “ứ đọng vốn, vốn chờ kế hoạch”, trái ngược hoàn toàn với bài toán thiếu vốn thường gặp trước đây.

Vì vậy, theo Thứ trưởng Bộ Tài chính, với những dự án còn khả năng thi công và giải ngân, yêu cầu đặt ra là tập trung tháo gỡ để tạo khối lượng. Với những dự án thực sự không còn nhiệm vụ chi hoặc không thể giải ngân trong năm, việc điều chỉnh vốn cần được thực hiện để bảo đảm cân đối chung.